Mandoobların izini sürdükten sonra bir açıklama hâlâ cazip görünüyor: Ata Abu al-Rashta yalıtılmış bir emirdi; güçlü temsilciler ise onun çevresinde hareket ediyor, raporları çarpıtıyor ve haberi olmadan örgütü yozlaştırıyordu.
Tanıklıklar bu savunmayı desteklemiyor.
Mandooblar, Ata’nın liderliği dışında faaliyet gösteren bağımsız bir görevliler sınıfı oluşturmadı. Yetkileri ondan geliyordu. Abu Amr ülkelere girip emirin yetkisiyle konuşabiliyordu; çünkü merkezî liderlik ona bunu yapma gücü vermişti. Ammar Zallum uzak bölgeleri ve hassas örgütsel işlevleri denetleyebiliyordu; çünkü bu sorumluluklar yukarıdan atanmıştı. Mahmoud Urduni, davranışları hakkındaki tekrarlanan şikâyetlere rağmen eski Sovyet coğrafyasının büyük bölümünün kontrolünü elinde tuttu. Bu kişiler önemli güç biriktirdi; ancak onu kullanmalarına olanak tanıyan yetki eninde sonunda Ata’ya uzanıyordu.
Usulsüzlükle karşılaşan üyeler yıllarca sorunun dürüst olmayan temsilcilerde, yanıltıcı raporlarda veya emiri gerçeklerden yalıtan üst düzey görevlilerde olduğuna inandı. Ata olup bitenleri şahsen öğrenirse müdahale edip düzelteceğini varsayıyorlardı. Bu inanç, üyelerin Ata’nın çevresindeki kişilerin davranışlarıyla onları yetkilendirmeye devam eden kişinin sorumluluğunu birbirinden ayırmasına olanak verdi.
Suriye, Ata ile onun adına alınan kararlar arasında kalan mesafenin önemli bir bölümünü ortadan kaldırıyor.
Hizb ut-Tahrir onlarca yıl üyelere silahlı eylemin siyasi değişim yönteminin dışında olduğunu öğretmişti. Suriye devrimi sırasında üst düzey temsilciler Ata’ya farklı bir strateji sunmaya başladı. Parayla silah alınabileceğini, silahlı gruplarla ilişkiler kurulabileceğini, savaşçı bir gücün desteklenebileceğini ve sonunda Şam’a doğru bir yol açılabileceğini savundular. Liderliğe sunulan hedef, bu askerî gücü başında Ata’nın bulunacağı bir hilafet kurmak için kullanmaktı.
Partinin Suriye medya çalışmalarını yöneten Hisham El Baba, bu öneri etrafındaki mücadeleyi anlattı. Ata silahlı faaliyete yönelmeye başlangıçta direndi, ardından yeni yönün ilerlemesine izin verdi. Sonrasında olanlar, örgütün nesiller boyunca savunduğu metottan sapmaydı. Uluslararası para toplandı, silahlara destek sağlandı, silahlı gruplar yardım aldı ve partiyle bağlantılı savaşçılar Suriye çatışmasına dâhil oldu.
Taqi al-Din al-Nabhani’nin en yakın arkadaşlarından biri, Arap dünyası dışındaki bölgelerin eski Mandoobu ve Hizb ut-Tahrir’in ilk üyelerinden Dr. Tawfiq bu değişikliği kınadı. Ata’nın liderliği altında örgütün silahlı gruplara para ve silahla yardım etmeye başlayarak kurucunun belirlediği ve nesiller boyunca üyelerin izlemesinin öğretildiği siyasi metodu nasıl doğrudan ihlal ettiğini anlattı.
Mali kampanya da Ata’nın şahsi yetkisini taşıyordu. Eski üst düzey üyeler, 2011’de başlatılan, varlıklı kolları hedefleyen ve ilk aşamalarında yaklaşık bir milyon tutarında katkı toplayan bir bağış girişimini anlattı. Para, silahlar ve savaşçılar dâhil Suriye çabasını desteklemek için toplanıyordu. Kuveyt’teki üyeler katkı vermeye direndiğinde anlatımlar, Ata’nın öfkeyle karşılık verdiğini, öz olarak dinarlarını kendilerine saklamalarını ve vermedikleri için ateşle yüzleşmelerini söylediğini aktarıyor. Bu olay emirin kampanyaya şahsi katılımını açığa çıkardı. Yetkisiz bir operasyon için gizlice para toplayan bir Mandoob söz konusu değildi. Bağış toplama tepeden yönlendiriliyordu.
Sonuçlar yalnızca Abu Bilal’e, Abu Mahmoud’a, Abdul Halim Zallum’a veya stratejiyi uygulayan diğer üst düzey isimlere yüklenemez. Bu kişiler önerinin geliştirilmesinde, mali desteğin örgütlenmesinde ve silahlı gruplarla ilişkiler kurulmasında önemli roller oynadı. Ancak partinin yerleşik metodundan sapmaya izin verme kararı en yüksek liderlik düzeyine ulaştı. Politika değiştiğinde emir Ata’ydı, değişikliğe Ata izin verdi ve onu sürdürmek için onun yetkisi altında para toplandı.
Sonuçlar mali anlaşmazlıkların ve siyasi mahcubiyetin ötesine geçti. Eski görevliler, partiyle bağlantılı silahlı oluşumların, insanların yaşamını yitirdiği çatışmalar da dâhil diğer gruplarla çatışmalara karıştığını anlattı. Kendisini kamuya açık biçimde silahlı hareketlerden ayıran bir örgüt, mali ve operasyonel olarak bir savaşla bağlantılı hâle geldi. Vaat edilen Şam’a ilerleyiş, destekçilerinin liderliğe sunduğu siyasi sonucu vermedi; örgüt Ata yönetiminde onaylanmış bir stratejinin sonuçlarıyla baş başa kaldı.
Aynı mesele, Ata’nın örgütü Suriye dışında yönetme biçiminde de görülüyor. Eski üst düzey görevliler; raporların çarpıtıldığı, olumsuz bilgilerin yumuşatıldığı ve üst düzey temsilcilerin emire duymak istediği anlatımları sunarak konumlarını koruduğu bir liderlik ortamı tarif etti. Bazı tanıklıklar daha ileri giderek Ata’nın, çevresindeki görevlilerin yanlış veya övgü dolu raporlar sunduğunun farkında olduğunu, buna rağmen onlara dayanmaya devam ettiğini anlattı. Bu görevlilere karşı çıkan üyeler disiplin yaptırımlarıyla karşılaşabilirken şikâyet ettikleri kişiler nüfuzlarını koruyabiliyordu.
Bu ayrım önemlidir. Yanıltıcı bilgi almak bir sorundur. Davranışları hakkındaki uyarılara rağmen görevlileri yetkilendirmeyi sürdürmek başka bir sorundur. Bu araştırmada incelenen anlatımlar, iki durumun aynı liderlik altında bir arada bulunduğunu tarif ediyor.
Örgütün şikâyet sistemi bu güç yoğunlaşmasına karşı çok az koruma sağladı. Hizb ut-Tahrir, Mazalim olarak bilinen resmî bir mekanizmayı sürdürüyor; ancak eski üst düzey üyeler, şikâyetler en yüksek kademelere ulaştığında bağımsız işleyemeyen bir süreç tarif etti. Bazıları, mesele bizzat emir üzerinden sevk edilmedikçe emir hakkında şikâyeti bu kurula götüremediklerini anlattı. Disiplin cezaları yukarıdan verilebiliyor; üyelerin ise bu kararlardan nihai olarak sorumlu kişiye itiraz etmek için benzer bir bağımsız mekanizması bulunmuyordu.
Bazıları, Mandooblarına güvenlerini kaybettikten sonra mektuplar, kişisel başvurular ve alternatif iletişim kanallarıyla Ata’ya doğrudan ulaşmayı denedi. Çabaları sık sık sessizlikle, idari engellemeyle veya yeni disiplin işlemleriyle sonuçlandı. Sorun yalnızca üyelerin emirle iletişim kurmakta zorlanması değildi. Kaygıları merkezî liderliğe ulaştığında bile usulsüzlükle suçladıkları görevliler hakkında bağımsız bir inceleme yapılmasını sağlayamıyorlardı.
Muhalefete yönelik tutum, Ata’nın liderliğinin bir başka belirleyici özelliği hâline geldi. Eski üst düzey görevliler, görüş ayrılığının giderek sadakatsizlik olarak görüldüğünü, güçlü temsilcilerin davranışlarına karşı çıkanların ise ceza veya ihraç riski taşıdığını anlattı. Ciddi usulsüzlükle suçlanan görevliler konumlarını koruyabilirken hesap verebilirlik talep eden üyeler kendi konumlarını kaybedebiliyordu. Şikâyete izin verdiğini iddia eden bir sistem, liderliğe karşı çıkmanın, itiraz edilen davranıştan daha ağır sonuçlar doğurabildiği bir sisteme dönüşmüştü.
Ata’nın muhakemesine ilişkin kaygılar da mevcut Mandoob ağından ve Suriye devriminden önceye dayanıyordu. Partinin kuruluş kuşağından üst düzey bir isim, Ata’nın 2003’te emir olmasından önce yükselişine karşı çıktığını ve önceki liderliği onu yükseltmemesi konusunda uyardığını hatırlattı. Bu itirazlar, bu araştırmada incelenen mali anlaşmazlıklardan, iletişim tartışmalarından ve silahlı faaliyetlerden yıllar önce ortaya çıktı. Ata’nın liderliğe uygunluğuna dair kaygıların, onun yönetiminde sonradan hayal kırıklığına uğrayan üyelerle başlamadığını gösteriyor.
Abu Amr iletişimleri süzüyor, Osama Matar olarak da bilinen Osama Abu Zayd emirin kanalını işletiyor ve Abdul Halim Zallum Ata’ya erişimi kontrol ediyordu. Bunlar emirin yetkisi dışında faaliyet gösteren bağımsız isimler olmadığı gibi faaliyetleri ondan gizli kalan yabancılar da değildi. Ata Birleşik Arap Emirlikleri’nde yaşarken Abu Amr, Osama Matar ve diğer üst düzey temsilcilerle sık sık görüşüyordu. Bu doğrudan ilişkiler İstanbul’a taşındıktan sonra da sürdü. Ata bu kişilerle şahsi temasını korudu, onlardan doğrudan bilgi aldı ve sorumlulukları üzerinde yetki kullandı. Örgütü yöneten görevlilerden yalıtıldığı düşüncesi, yıllarca süren doğrudan etkileşimi ve örgütün işlerine şahsen katılımını göz ardı ediyor. Davranışları hakkındaki tekrarlanan şikâyetlere rağmen onları yetkilendirmeyi ve altlarındaki bölgeler üzerinde olağanüstü kontrol kullanmalarına izin vermeyi sürdürdü. Suriye operasyonu, şahsi sorumluluğunun daha da açık bir örneğini sunuyor. Hizb ut-Tahrir’in silahlı bir kolunu kurma, silahları finanse etme ve savaşan grupları destekleme önerisi doğrudan Ata’ya sunuldu. Örgütün yerleşik siyasi metodunu terk edip silahlı çatışmaya girmesine izin vererek onayını bizzat verdi. Kendisine sunulan hedef, bu askerî gücü Şam’a ulaşmak ve kendisini halife yapmak için kullanmaktı. Ata yalnızca kontrolü dışında süren bir operasyon hakkında yanıltıcı raporlar almıyordu. Silahlı grupların askerî başarısı sayesinde halife olma ihtimaliyle bu yönü bizzat onayladı. Kararları Mandooblar uyguladı, ancak yetki emirden geliyordu. Ata, güçlü kişilerle çevrili çaresiz bir gözlemci değildi. Onları yetkilendiren, onlarla doğrudan ilişkiler sürdüren ve örgütün kurucu metodundan en önemli sapmalarından birine şahsen izin veren liderdi.
Dolayısıyla temel soru yalnızca Ata’nın, temsilcilerinin yaptıklarının her ayrıntısını bilip bilmediği değildir. Asıl soru, tekrarlanan şikâyetlere, mali anlaşmazlıklara, hesap verebilirlik başarısızlıklarına ve üst düzey üyelerin uyarılarına rağmen aynı temsilcilerin neden olağanüstü yetki kullanmayı sürdürdüğüdür. Suriye’de soru daha da doğrudan hâle geliyor; çünkü silahlı faaliyeti destekleme kararı Ata’ya sunulmuş ve onun liderliğinde buna izin verilmiştir.
Mandooblar masum bir emirin altında alternatif bir hükümet kurmadı. Tepede kalan kişinin yetkisi üzerinden hareket ettiler; onu çevreleyen yapı da üst düzey görevlileri anlamlı bir hesap verebilirlikten tekrar tekrar korudu.
Mandooblar sistemin nasıl işlediğini açıklıyor.
Ata ise sistemin neden sürdüğünü açıklıyor.